นิทรรศการวิถีชีวิตพื้นบ้าน

นิทรรศการวิถีชีวิตพื้นบ้าน

 

พะเนียดนกเขา

        พะเนียดทำจากแกนไม้เนื้อแข็ง  เหลาบากเจาะเตรียมไว้  เพื่อต่อกับส่วนประกอบอื่น ๆ  มีความยาวประมาณ 60 เซนติเมตร  แบ่งครึ่งหนึ่งเป็นกรง  อีกครึ่งหนึ่งทำชาน  กรงที่ฐานทำจากเส้นหวายเป็นรูปวงกลม  รอบไม้แกนต่อขึ้นข้างบนด้วยเส้นลวด  ที่ได้จากการเผาล้อรถจักรยานยนต์  รอยต่อยึดกับโครงหวายเป็นช่องตาห่างๆ  มีประตูเลื่อนเข้าออกด้านล่าง  ใช้เป็นที่ขังนกต่อ  ครึ่งหนึ่งของไม้แกนด้านหน้าทำชาน  โดยดัดเส้นลวดใหญ่  มนโค้งสอดเข้าแกนไม้ปลายลวดต่อติดกับหน้ากรงด้านล่าง  ถักร้อยตาข่ายโดยรอบบนแกนไม้ทำไม้เกาะ (คอน)  จากกิ่งไม้ปลายข้างหนึ่งผูกติดกับปลายแกนไม้  ปลายอีกข้างหนึ่งผูกเชือกต่อไปยังสลัก  สลักทำจากเส้นลวดตรงกลางดัดโค้งมนเป็นปมปลายอีก  ข้างในผูกติดด้านบนสุดของกรง  ไม้เกาะสามารถยกขึ้นลงได้  ฝาครอบทำจากเส้นลวด  ดัดโค้งที่ปลายลวด  ต่อจากปลายไม้แขนที่สอดกับไม้แกน  ซึ่งมีสปริง 2 ข้าง  รัดอยู่ด้านข้าง  ส่วนโค้งฝาครอบวางบนแกนไม้  ถักตาข่ายรอบฝาครอบ  ยกฝาครอบขึ้นแล้วปล่อย ฝาครอบจะดีดกลับลงด้วยแรงสปริง


ด้วงดักหนู (หน่วง)

ใช้ดักจับตายหนูโดยมีเหยื่อล่อภายใน หรือใช้ดักกระรอก กระแตโดย วางไว้บนกิ่งคาคบไม้พอได้ เป็นเครื่องมือดักหนที่ประดิษฐ์ใช้กันแพร่หลายใน สมัยก่อน ๆ ปัจจุบันยังคงมีใช้กันอยู่ แต่ก็เริ่มลดน้อยลง ในภาคอีสานมีชื่อ เรียกหลายชื่อ เช่น หน้วงดักหนู หรือหน่วง มีความหมายว่า เหนี่ยวดึงไว้ ทําให้ช้า เจ็บปวดหนัก เรียก เจ็บหน่วง ซึ่งเครื่องมือชนิดนี้ก็ทําให้หนูเจ็บปวด หนักก่อนที่ต้องตาย ภาคกลางเรียก ด้วง ซึ่งเป็นเครื่องดนตรี ที่ใช้วิธีการสีให้ เกิดเสียง เรียก “ซอด้วง” จึงไม่แน่ใจว่า ซอด้วง ขอยืมชื่อ “ด้วงดักหนู” หรือ ด้วงดักหนูยืมชื่อมาจาก “ซอด้วง” เพราะทั้งสองชนิดก็มีลักษณะส่วนประกอบ ใกล้เคียงกัน คือ มีไม้คันและกระบอกเป็นส่วนประกอบหลัก

 

สวิง

       เป็นเครื่องมือจับสัตว์น้ำ ลักษณะเป็นถุงตาข่ายมีขอบปากเป็นไม้เส้นวงกลมใช้ช้อนตัก กุ้ง ปลาซิว ลูกอ๊อด ลูกกบ แมลงน้ำและปลาขนาดเล็กทั่วไปที่หลงติดอยู่หรืออาศัยในแหล่งน้ำ ขนาดเล็กตื้น ๆ สามารถใช้ช้อนตักจับได้ตลอดปี ผู้ใช้จะนำสวิงและข้องติดตัวออกไปตามลำพัง หรืออาจนัดหมายเพื่อนบ้านด้วย หลายคนเลือกแหล่งน้ำที่มีสัตว์น้ำอาศัยอยู่ใน น้ำตื้น ในฤดูฝน หากฝนทิ้งช่วง น้ำในแปลงนาเริ่มแห้งสามารถช้อนตักลูกปลา กุ้ง ลูกอ๊อดหรืออาจเป็นลูกกบ เขียด ส่วนในฤดูแล้ง ร้อน สามารถเลือกแหล่งน้ำที่เริ่มตื้นเขิน ช้อน ตัก กุ้ง ปลากระดี่ ปลาซิว ปลาหมอ หรือปลา ขนาดเล็กทั่วไปได้

 

ส้อมปลาไหล

       เป็นเครื่องมือใช้เสียบแทงล่าปลาไหลที่หลบอาศัยทํารูอยู่ในดินโคลนตามแหล่งน้ำ สระน้ำที่เริ่มแห้งหรือแห้ง ดินโคลนหดตัวแยกแตกระแหง ส้อมเป็นชื่อเดียวกับอุปกรณ์บนโต๊ะอาหาร ใช้ร่วมกับช้อน เป็นซี่แยกออกสี่ซี่ใช้เสียบชิ้นอาหาร หรือมีซี่เป็นสองชี้ใช้เสียบชิ้นผลไม้ จากลักษณะการใช้ที่ใกล้เคียงกัน ส้อมปลาไหลก็มีซี่เป็นง่ามสองซี่ มีคันและด้ามมือจับใช้กดแทง เสียบปลาไหลในดินโคลน

 

 

กับแก๊ป

       เป็นเครื่องมือใช้จับตายหนู กระแต กระรอกหรือนก โดยใช้เหยื่อ มีลักษณะคล้ายกับแก๊ปที่ใช้วางตั้งบนพื้นขวาง ทางเดินหนูพุกหรือหนูท้องขาว แต่กับดักชนิดนี้ ใช้แขวนที่ ใดที่หนึ่งบนเรือนพักอาศัย ดักหนูบนเรือนหรือใช้แขวนบน ต้นไม้ กิ่งไม้ ดัก กระแต กระรอก และสามารถใช้ดักนกได้ ชาวบ้านบางท้องที่เรียกกับแขวน โดยเรียกตามลักษณะการ จัดวางเครื่องมือ

 

หน้าไม้

        เครื่องมือล่าสัตว์ที่มีอานุภาพฤทธิ์เดชรองจากปืนแก๊ป เป็นเครื่องมือใช้ล่าสัตว์และเป็น อาวุธที่หวังผลตั้งแต่ระยะ 10 ถึง 30 เมตร คําว่า หน้าไม้ ไม่อาจอธิบายชื่อที่มาได้ชัดเจน แต่เท่าที่พิจารณาเห็นว่า มีส่วนประกอบทั้งหมดทําจากเนื้อไม้ ปรากฏพบเห็นใช้เขาควายเหลา เป็นไกแทนเนื้อไม้บ้าง นอกจากนั้นยังเคยได้ยินผู้เฒ่า เรียกหน้าไม้ว่า “หน้าเก้ง” เข้าใจว่าหน้าไม้ ตัวใหญ่ คงใช้ล่าสัตว์ใหญ่ขนาดตัวเก้งได้ ในสมัยก่อน กลุ่มนายฮ้อยค้าวัวควายต้องเดินทางไกล ผ่านทุ่งนาป่าเขาก็นิยมนําหน้าไม้ติดตัวเป็นอาวุธคู่กาย สร้างความอบอุ่นให้กับกองคาราวาน

 

 

 

สุ่ม          

      เป็นเครื่องมือสำหรับครอบปลา สานด้วยซี่ไม้ไผ่เป็นตา ๆ หรือถักหวายเถาวัลย์และลวด สานนับเป็นของใช้พื้นบ้านที่อยู่ทั่วทุกภาค หากแต่มีการเรียกชื่อแตกต่างกันตามท้องถิ่น เช่น สุ่มโมง เป็นสุ่มมีขนาดกว้างใหญ่กว่าสุ่มชนิดอื่น โมงมาจากภาษาถิ่น คือ โม่ง มีความหมายว่าใหญ่โต สุ่มโมงบางพื้นที่เรียกว่า สุ่มซี่ หรือสุ่มก่องซึ่งเรียกตามลักษณะการทำงานของชาวบ้าน สุ่มโมงจะใช้ไม้ไผ่ยึดติดกันโดยมีวงหวาย ประมาณ 50 – 100 ซี่ หากสุ่มใหญ่ก็ใช้ซี่ไม้ไผ่มากขึ้น หรือวงไม้ไผ่ทำเป็นกรอบไม้ภายใน ดารถักเส้นหวายเถาวัลย์หรือลวด จะถักซี่ไม้ไผ่รัดกับวงภายในให้แน่น บางทีชาวบ้านเรียกการถักร้อยสำหรับยึดให้แน่นนี้ว่า “ ก่อง ” จึงเรียกสุ่มก่อง และลักษณะที่ก่องเป็นซี่ ๆ นี้เอง จึงเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า สุ่มซี่ 


แร้วตบ แร้วถุง

เป็นเครื่องมือดักจับเป็น นกตะขาบ นกกระปูด นกเอี้ยง โดยใช้แมลงและสัตว์ขนาดเล็ก เช่น ตั้กแตน จิ้งหรีด เขียด ลูกกบ ลูกกิ้งก่า เป็นเหยื่อล่อให้เหมาะสม กับนกแต่ละชนิด แร้วตบมีลักษณะการดักจับต่างกับดัง บาน ตั้งบานจะใช้วิธีการดักจับโดยการชัด ฝา ครอบขึ้นด้านบน แล้วจะตะปบครอบตัวนกลง ด้านล่างที่พื้น ส่วนแร้วตบจะมีฝาครอบ 2 ฝา เมื่อใช้ปีกจะกางบานออกลงที่พื้น คล้ายปีกผีเสื้อ ที่กางปีกออก แล้วจะทํางานด้วยการตบจาก พื้นขึ้นข้างบน นกจะติดอยู่ในถุงที่เป็นตาข่าย ที่ถักร้อยรอบปีกทั้งสองข้าง จึงมีชื่อเรียกตาม ลักษณะและวิธีการทํางานของเครื่องมือว่า แร้ว ตบ หรือ แร้วถุง

 

เสือตบก้น

ป็นเครื่องมือจับตาย โดยการตีเข้าด้านท้ายสัตว์ฟันแทะ ขนาด เล็ก เช่น กระรอก กระแต บ่างหรือหนูท้องขาวที่อาศัยหากินมะพร้าว ขนุน มะม่วง ชมพู่ ในสวนผลไม้ของชาวบ้าน เครื่องมือชนิดนี้ มีเจตนา มุ่งตักเพื่อฆ่าทําลายศัตรูพืชเป็นลําดับแรก ดักเพื่อเป็นอาหารมีความ สําคัญรองลงมา ปัจจุบันเสือตบกันพบได้น้อยมาก สาเหตุเพราะจํานวน สัตว์เริ่มลดน้อยลง มีเครื่องมือหรือวิธีการอื่น ๆ ทดแทนได้ อีกทั้งการ ประดิษฐ์สร้างขึ้นด้วยความประณีต กลไกที่ใช้รุนแรงกว่าเครื่องมือชนิดอื่น ผู้ใช้ต้องระมัดระวังขณะตั้งกลไก หากผิดพลาดเผอเรอ คันตีตอาจ ดีดกลับตีนิ้วมือผู้ใช้ให้ได้รับบาดเจ็บได้

 

 

ปืนแก็ป

เป็นเครื่องมือล่าสัตว์ที่มีอันตรายมากกว่าเครื่องมือชนิดอื่น ๆมีอานุภาพใช้ล่าสัตว์ เล็ก ๆ ถึงสัตว์ขนาดใหญ่ เป็นอาวุธป้องกันตัว ปราบปรามโจรผู้ร้ายสมัยก่อนใช้ในศึกสงคราม ผู้ใช้ปืนต้องมีความชํานาญในการใช้ รวมถึงต้องรู้จักดูแลรักษาให้อยู่ในสภาพที่ดีพร้อมใช้งาน ปืนแก๊ปมีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับดินปืน หากปืนมีสภาพไม่พร้อมอาจก่อให้เกิดอันตรายต่อผู้ใช้ หรือผู้ที่อยู่ใกล้เคียงได้

 

ข้องลูกปืน

        มีลักษณะคล้ายข้องกักขังสัตว์น้ำ มีขนาดเล็กถักด้วยหวายใช้สำหรับเก็บลูกปืน ซึ่งเป็นลูกตะกั่ว

แสนง

มีลักษณะโค้งงอ ทำจากเขาสัตว์ หรือไม้มีฝากปิดใช้เก็บบรรจุดินปืน


สุ่มปลาดุก

             สุ่มปลาดุกมีรูปร่างรูปทรงเฉพาะต่างจากสุ่มจับปลาทั่วไป ใช้สุ่มจับปลาดุกในแหล่งน้ำที่เริ่มแห้งมีโคลนตม พบเห็นน้อยมาก คาดว่าจะไม่มีการประดิษฐ์คิดสร้างขึ้นมาอีก ดังนั้น จึงอาจเป็นเครื่องมืออีกชนิดหนึ่งที่คงเหลือให้เห็นเพียงรูปร่าง รูปทรง และคำบอกเล่าจากประสบการณ์ของคนรุ่นก่อน ๆ ที่เคยใช้ เคยมี

ซิงนกคุ่ม

        นกคุ่มเป็นชื่อเรียกนกชนิดหนึ่ง ตัวป้อมมีขนาดโตเท่าลูกไก่บ้าน อายุประมาณ 20 วัน ขนสีน้ำตาลเทา มีลายพาดเป็นแถบริ้วที่ปีกข้างลําตัว ที่แก้มมีจุดประสีขาวบนพื้นสีดํา ขนใต้ท้องสีน้ำตาลอ่อน ตัวเมียใต้คางมีสีดํา ปากยาว ปีก หาง ขาสั้น ขาแต่ละข้างมีนิ้วเท้าด้านหน้าสามนิ้ว นิ้วหลังไม่มี วางไข่ คุ้ย เขี่ยหาปลวก แมลงและเมล็ดพืชบนพื้นดิน บริเวณพุ่มไม้เตี้ยโล่ง หรือหากินในทุ่งนาระยะข้าวสุกเริ่มเก็บเกี่ยว เมื่อได้รับอาหารสมบูรณ์ เดือน 3 เดือน 4 มีฝน ตก อากาศสดชื่น ต้นหญ้าแตกใบระบัด นกตัวเมียจะอืดร้องเสียงนุ่มนวลไพเราะ นกคุมตัวผู้จะ ดูแลเลี้ยงลูกเป็นอย่างดี หากมีศัตรูเข้ามาทําร้ายลูก พ่อนกจะแกล้งทําปีกหัก ขาหัก นอนดิ้น กลิ้งอยู่ใกล้บริเวณนั้น ให้ศัตรูหันเหออกจากลูกมาสู่ตัวเอง เปิดโอกาสให้ลูกได้หลบหนีออกไป